శ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషా నిలయం
తెలుగు భాషా సంస్కృతుల పునరుజ్జీవనానికి చారిత్రక కేంద్రం
చారిత్రక నేపథ్యం & ఆవిర్భావం
శ్రీ కృష్ణ దేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం నాటి సమైక్యాంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని, ప్రస్తుత తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజధాని అయిన హైదరాబాదులోని అత్యంత ప్రాచీన గ్రంథాలయాలలో ప్రముఖమైనది.
ఈ గ్రంథాలయం సెప్టెంబర్ 1, 1901న (ప్లవ నామ సంవత్సరం శ్రావణ బహుళ తదియ ఆదివారం) రావిచెట్టు రంగారావు బంగళాలో సాయంత్రం 5 గంటలకు స్థాపించబడింది. ఆ కాలంలో నిజాం పరిపాలనలో తెలుగు భాష పట్ల ఉపేక్ష భావం ఉండటాన్ని ఎదిరించి, మాతృభాషకు సముచిత గౌరవం కల్పించాలనే లక్ష్యంతో ఇది ఆరంభమైంది. రాబర్ట్ సెవెల్ రచించిన ‘ఫర్ గాటెన్ ఎంపైర్ (A Forgotten Empire)’ గ్రంథ ప్రభావంతో శ్రీకృష్ణదేవరాయల స్వర్ణయుగ స్ఫూర్తితో ఈ నిలయానికి ఆయన పేరు పెట్టారు.
నట్లె జ్ఞానంబు కూడను నబ్బవలయు
ఉదకమెల్లర కేరీతి నొదవునట్లె
జ్ఞానముంగూడ సేవ్యంబుగాగవలయు”
వ్యవస్థాపకులు & మార్గదర్శకులు
భాషా నిలయ స్థాపన మరియు ఎదుగుదలలో ఎందరో మహనీయుల త్యాగం, కృషి దాగి ఉన్నాయి:
కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు
సంస్థకు ప్రధాన స్తంభం. తెలంగాణలో విజ్ఞాన వికాసానికి, పరిశోధనలకు మరియు ప్రచురణలకు బాటలు వేశారు.
నాయని వేంకట రంగారావు
నాలుగు దశాబ్దాల పాటు వ్యవస్థాపక అధ్యక్షులుగా ఉంటూ ‘తెలంగాణ శాసనములు’ గ్రంథాన్ని ముద్రించి సంస్థను పోషించారు.
రావిచెట్టు రంగారావు
బహుభాషా వేత్త, తొలి కార్యదర్శి. తన స్వంత గ్రంథాలయాన్ని భాషా నిలయంలో విలీనం చేసి విశేష సేవలందించారు.
రాజా పార్థసారథి అప్పారావు
పాల్వంచ సంస్థానాధిపతి. 1901లో జరిగిన గ్రంథాలయ స్థాపన సభకు అధ్యక్షత వహించి ప్రోత్సహించారు.
ఆదిరాజు వీరభద్రరావు
చారిత్రక పరిశోధకులు, కార్యదర్శి. 11 ఏళ్ల ప్రాయంలో స్థాపన సభలో పాల్గొని జీవితాంతం సంస్థ కోసం శ్రమించారు.
మాడపాటి హనుమంతరావు
ఆంధ్ర పితామహులు. కార్యదర్శిగా, ఉపాధ్యక్షులుగా ఉంటూ నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్రోద్యమంతో సంస్థను నడిపించారు.
సహకరించిన ఇతర ప్రముఖులు:
రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు, డా. ఎం.జి. నాయుడు, ఆదిపూడి సోమనాథరావు, మైలవరపు నరసింహశాస్త్రి, రాజా బహద్దర్ వెంకట రామారెడ్డి, సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, బూర్గుల రామకృష్ణారావు, కొండా వెంకట రెడ్డి, గాంధేయవాది ఎం.ఎల్. నరసింహారావు మరియు డా॥ కె.వి. రమణాచారి గార్లు.
చారిత్రక ఉత్సవాలు – మైలురాళ్ళు
కావ్యకంఠ గణపతిశాస్త్రి గారి అధ్యక్షతన జరిగాయి. అప్పటి కార్యదర్శి బూర్గుల రామకృష్ణారావు ‘రజతోత్సవ సంచిక’ను ప్రచురించారు.
ముఖ్యమంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణారావు గారి అధ్యక్షతన జరిగాయి. ఆస్థానకవి శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రి ప్రారంభించారు. 114 గ్రంథాలయాల ప్రతినిధులు పాల్గొన్నారు.
ముఖ్యమంత్రి దామోదరం సంజీవయ్య గారి నేతృత్వంలో సాహిత్య, సాంస్కృతిక గోష్ఠులతో వైభవంగా జరిగాయి.
ముఖ్యమంత్రి జలగం వెంగళరావు గారి ఆధ్వర్యంలో ఉత్సవాలు జరిగాయి.
సెప్టెంబర్ 16, 2002న ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు గారిచే ఘనంగా ప్రారంభం.
శ్రీకృష్ణదేవరాయల పట్టాభిషేక 500 సంవత్సరాల సందర్భంగా ప్రత్యేక ఉత్సవాలు నిర్వహించబడ్డాయి.
సాహితీ సాంస్కృతిక సేవలు
ఈ భాషా నిలయం కేవలం పుస్తకాలకే పరిమితం కాకుండా సమస్త తెలుగు ప్రజల సాంస్కృతిక వేదికగా నిలిచింది:
- ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు, చిలకమర్తి, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రి, కోడి రామమూర్తి వంటి ఉద్దండులకు సత్కారాలు నిర్వహించింది.
- పోతన వర్ధంతి సప్తాహం, సంపూర్ణ రామాయణ హరికథలు, విశ్వనాథ వారి కావ్యగానం, కూచిపూడి నృత్య ప్రదర్శనలు నిర్వహించింది.
- ప్రాచీన కవులైన నన్నయ, తిక్కన, వేమనలతో పాటు కందుకూరి, గురజాడ, గిడుగు వంటి ఆధునిక యుగకర్తల జయంతులు జరిపింది.
- సభలలో స్త్రీల ప్రాధాన్యతను గుర్తించి మహిళల కొరకు ప్రత్యేక బాల్కనీ వసతి కల్పించిన ఘనత ఈ భవనానిది.
- ప్రస్తుతం ఈ గ్రంథాలయంలో సుమారు 40,000 పైగా గ్రంథాలు, అరుదైన పత్రికలు సాహితీ ప్రియులకు అందుబాటులో ఉన్నాయి.