చారిత్రక నేపథ్యం & వికాసం
శ్రీకృష్ణదేవరాయ తెలుగు భాషానిలయం ప్రస్థానం
నాడు నిజాం పాలనలో తెలుగు మాట్లాడటమే నేరంగా పరిగణించబడే గడ్డు కాలంలో, తెలుగు భాషా సంస్కృతులను కాపాడుకోవాలనే తపనతో 1901 సెప్టెంబర్ 1న ఈ సంస్థ ఆవిర్భవించింది.
రాంకోఠి బంగళా నుండి సుల్తాన్బజార్ వరకు
తొలుత రాంకోఠిలోని రావిచెట్టు రంగారావు గారి బంగళాలో ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ, ఆయన మరణానంతరం సతీమణి రావిచెట్టు లక్ష్మీ నర్సమ్మ గారి ₹3,000 విరాళంతో 1910లో సుల్తాన్బజార్లో ఒక పెంకుటిల్లు కొనుగోలు చేసి స్వంత భవన రూపాన్ని సంతరించుకుంది.
👑 పేరు వెనుక అంతరార్థం
రాబర్ట్ సీవెల్ రాసిన “A Forgotten Empire” గ్రంథం చదివిన వ్యవస్థాపకులు, విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల శౌర్యప్రతాపాలకు, సాహిత్య సేవకు ముగ్ధులై రాయలవారి స్వర్ణయుగాన్ని పునరావృతం చేయడానికి ఈ సంస్థకు ఆయన పేరు పెట్టారు.
తొలి అడుగులు & మార్గదర్శకులు
రావిచెట్టు రంగారావు ప్రథమ గౌరవ కార్యదర్శిగా సేవలందించగా, రాజా నాయని వెంకట రంగారావు, కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు తోడుగా నిలిచారు.
1910లో కర్పూరం పార్థసారథి నాయుడు కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
శాశ్వత భవన నిర్మాణం
1915లో “ఆంధ్ర పితామహ” మాడపాటి హనుమంతరావు కార్యదర్శిగా నూతన భవన నిర్మాణం సంకల్పించారు.
1921 సెప్టెంబరు 30న ప్రఖ్యాత విద్యావేత్త కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి చేతుల మీదుగా భవనం ప్రారంభమైంది.
ఆధునిక శోభ & శతాబ్ది ఘట్టం
అప్పటి సీఎం నారా చంద్రబాబు నాయుడు ₹30 లక్షల గ్రాంటు ప్రకటించగా, IAS అధికారి డాక్టర్ కె.వి. రమణాచారి మార్గదర్శకత్వంలో 4 అంతస్తుల భవనం నిర్మితమైంది.
100 మంది సామర్థ్యం గల ప్రత్యేక సభా హాలుతో ఇది ఆధునిక కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకుంది.
చైతన్య వేదిక
ఉద్యమాలకు కేంద్ర బిందువు
గ్రంథాలయోద్యమం
దీని స్ఫూర్తితో హనుమకొండలో రాజరాజనరేంద్ర భాషానిలయం, నాంపల్లిలో వేమనాంధ్ర భాషానిలయం వంటి అనేక గ్రంథాలయాలు తెలంగాణ అంతటా విస్తరించాయి.
ఆంధ్రోద్యమం
నిజాం ఆంధ్ర మహాసభలకు, తెలుగు వారి రాజకీయ చైతన్యానికి మరియు స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ఈ నిలయం ప్రధాన కేంద్రస్థానమైంది.
సామాజిక విజ్ఞాన వేదిక
ఒక సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయంగా మారి, సామాన్య ప్రజలలో పుస్తక పఠనాసక్తిని, భాషాభిమానాన్ని విపరీతంగా పెంచింది.
రథసారథులు & ప్రముఖ నాయకులు
రాజా బహద్దూర్ వెంకట్రామిరెడ్డి
మాడపాటి హనుమంతరావు
ఆదిరాజు వీరభద్రరావు
నాంపల్లి గౌరీశంకర వర్మ
లాల్ జీ మేఘ్జీ
సంస్థను సందర్శించి సత్కారాలు పొందిన ప్రముఖులు
కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు
విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
మహాకవి శ్రీశ్రీ
సి. నారాయణ రెడ్డి (సినారె)
పి.వి. నరసింహారావు