నాడు నిజాం పాలనలో తెలుగు మాట్లాడటమే నేరంగా పరిగణించబడే గడ్డు కాలంలో, తెలుగు భాషా సంస్కృతులను కాపాడుకోవాలనే తపనతో 1901 సెప్టెంబర్ 1న ఈ సంస్థ ఆవిర్భవించింది. రావిచెట్టు రంగారావు, రాజా నాయని వెంకట రంగారావు, కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు వంటి మహానుభావులు ఈ సంస్థకు రూపకల్పన చేశారు. వీరికి ఆదిపూడి సోమనాథరావు, మైలవరపు నరసింహశాస్త్రి వంటి వారు తోడయ్యారు. తొలుత హైదరాబాదులోని రాంకోఠి ప్రాంతంలో వీధిలో రావిచెట్టు రంగారావు బంగళాలో ఇది ప్రారంభమైంది.
ఈ సంస్థ ప్రథమ గౌరవ కార్యదర్శి రావిచెట్టు రంగారావు. వీరు 1910లో మరణించగా, వీరి స్థానంలో కర్పూరం పార్థసారథి నాయుడు కార్యదర్శిగా నియామకమయ్యూరు. తరతరాలకు రావిచెట్టు రంగారావు జ్ఞాపకార్ధం గ్రంథాలయానికి స్వంత భవనం నిర్మించాలని నిర్ణయించి రంగారావు ప్రధమంగా సతీమణి రావిచెట్టు లక్ష్మీ నరసమ్మ భాషా నిలయానికి అవసరమైన ఇల్లు కొనడానికి 3,000 రూపాయల విరాళం ప్రకటించారు. దానితో ఇప్పుడు సుల్తాన్బజార్లో శ్రీకృష్ణదేవరాయ తెలుగు భాషానిలయం భాషా నిలయం భవనం ఉన్న చోటనే 1910లో ఒక పెంకుటిల్లు కొని, కొన్ని మార్పులు చేసి అందులో గ్రంథాలయం నెలకొల్పడం జరిగింది.
పేరు వెనుక అంతరార్థం: విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం తెలుగు సాహిత్యానికి “స్వర్ణయుగం”. ఆ ఆంధ్రభోజుని కీర్తిని అజరామరం చేయడానికి, రాయలవారి కాలం నాటి భాషా వికాసాన్ని మళ్ళీ సాధించడానికి ఈ సంస్థకు ఆయన పేరు పెట్టారు. రాబర్ట్ సీవెల్ రాసిన “ఎ ఫర్గాటెన్ ఎంపైర్” (A Forgotten Empire) గ్రంథం చదివిన వ్యవస్థాపకులు రాయలవారి శౌర్యప్రతాపాలకు, సాహిత్య సేవకు ముగ్ధులై ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు.
ఉద్యమాలకు కేంద్ర బిందువు: ఈ భాషానిలయం కేవలం చదువుకే పరిమితం కాలేదు. ఇది అనేక ఉద్యమాలకు పురిటిగడ్డ అయింది:
- గ్రంథాలయోద్యమం: దీని స్ఫూర్తితోనే హనుమకొండలో రాజరాజనరేంద్ర భాషానిలయం, నాంపల్లిలో వేమనాంధ్ర భాషానిలయం వంటి అనేక గ్రంథాలయాలు తెలంగాణ అంతటా విస్తరించాయి.
- ఆంధ్రోద్యమం: నిజాం ఆంధ్ర మహాసభలకు, తెలుగు వారి రాజకీయ చైతన్యానికి ఈ నిలయం కేంద్రస్థానమైంది.
- సామాజిక సేవ: ఇది ఒక సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయంగా మారి, సామాన్య ప్రజలలో పుస్తక పఠన ఆసక్తిని విస్తృతం చేసింది.
ప్రముఖుల సేవలు: హైదరాబాద్ రాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణరావు ఉపాధ్యక్షులుగా , ఈ సంస్థకు కార్యదర్శిగా, అధ్యక్షునిగా సేవలందించారు. రాజా బహద్దూర్ వెంకట్రామిరెడ్డి పదేళ్లపాటు అధ్యక్షునిగా ఉండగా, మాడపాటి హనుమంతరావు, ఆదిరాజు వీరభద్రరావు వంటి వారు దీని ప్రగతికి అంకితమయ్యారు.
1915లో ఆంధ్ర పితామహుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులు కార్యదర్శి పదవిని చేపట్టిన తర్వాత, పాత ఇల్లు స్థానంలో కొత్త భవనం నిర్మించాలనే సంకల్పం చేశారు. ఆయన దీక్షతో, నాయని వెంకట రంగారావు, కర్పూరం పార్థసారథి, నాంపల్లి గౌరీశంకర వర్మ, లాల్ జీ మేఘ్జీ వంటి ప్రముఖులు ఆర్థిక సహాయం అందించారు. ఈ సహకారంతో నిర్మాణం పూర్తయి, 1921 సెప్టెంబరు 30న ప్రఖ్యాత విద్యావేత్త కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి భవనాన్ని ప్రారంభించారు.
ఈ గ్రంథాలయం ప్రజల్లో పఠనాసక్తిని పెంపొందించడమే కాకుండా, సామాజిక మరియు రాజకీయ చర్చలకు వేదికగా మారింది. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం కాలంలో ఇది ఒక చైతన్య కేంద్రంగా పనిచేసింది.
2002లో శతాబ్ది ఉత్సవాలు ఘనంగా నిర్వహించిన తర్వాత, ఆధునిక నిర్మాణానికి పునాది పడింది. అప్పటి ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు ₹30 లక్షల గ్రాంటును ప్రకటించారు. ఈ గ్రంథాలయ చరిత్రలో 2007వ సంవత్సరం ఒక సువర్ణ అధ్యాయంగా నిలిచిపోయింది. ఒక ప్రభుత్వ సంస్థ తన కాళ్ళ మీద తాను నిలబడి, ఆధునిక హంగులతో కొత్త రూపు సంతరించుకోవడం వెనుక ఉన్న కృషి, పట్టుదల మరువలేనివి.
ఉన్నతాధికారి డాక్టర్ కె.వి. రమణాచారి (IAS) గారి అద్భుతమైన మార్గదర్శకత్వంలో, ఈ భవనం స్వయం సమృద్ధి ప్రాతిపదికన నిర్మాణం పూర్తి చేసుకోవడం విశేషం. ఆర్థిక వనరులను సమర్థవంతంగా సమకూర్చుకుంటూ, స్వయం సమృద్ధి ప్రాతిపదికన ఈ ఆధునిక కట్టడాన్ని తీర్చిదిద్దారు.
నాలుగు అంతస్తులతో నిర్మితమైన ఈ భవనం, మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా పాఠకులకు అన్ని సౌకర్యాలను కల్పించింది. కేవలం పుస్తకాల అరలకే పరిమితం కాకుండా, విజ్ఞానాన్ని పంచే ఒక సంపూర్ణ వేదికగా దీనిని రూపొందించారు
ఈ భవనంలో అతి ముఖ్యమైన ఆకర్షణ సుమారు 100 మంది కూర్చునే సామర్థ్యం కలిగిన ప్రత్యేక సభా హాలు. ఈ హాలు ఏర్పాటుతో గ్రంథాలయం యొక్క పరిధి విస్తరించింది. ఇది కేవలం పఠన మందిరంగానే కాకుండా, మేధోమథనానికి వేదికగా మారింది.
ఈ ఆధునిక భవనం మరియు సభా హాలు, హైదరాబాదు ప్రజా గ్రంథాలయాన్ని ఒక సాంస్కృతిక చిహ్నంగా నిలబెట్టాయి. ఇది కేవలం ఒక భవనం కాదు; వేలమంది పాఠకుల కలలకు ప్రతిరూపం, వందలాది సాహిత్య కార్యక్రమాలకు సాక్షీభూతం. నేటికీ ఇది సాహిత్యకారులకు, విద్యార్థులకు మరియు సామాన్య ప్రజలకు ఒక ఆత్మీయమైన జ్ఞాన దేవాలయంగా సేవలందిస్తోంది.
ఈ భాషా నిలయం జంట నగరాలకే కాకుండా తెలంగాణ ప్రాంతంలోని వారికి ఒక కూడలి స్థలంగా నిలిచింది. ఇక్కడ ఉత్సవాలు, ప్రసంగాలు, సభలు, సమావేశాలు నిర్వహించుకునే మంచి అవకాశం లభించింది. సాహిత్య–సాంస్కృతిక చైతన్యానికి ఇది ఒక ప్రధాన వేదికగా మారింది.
శ్రీకృష్ణదేవరాయ తెలుగు భాషానిలయం కార్యనిర్వాహక వర్గం ఆధ్వర్యంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల జయంతి ఉత్సవంతో సహా క్రమంగా నన్నయ, తిక్కన, పోతన, వేమన వంటి మహాకవుల జయంతి ఉత్సవాలను జరుపుతూ వచ్చారు. ఈ విధంగా ప్రాచీన కవుల సాహిత్యాన్ని స్మరించడమే కాకుండా, ఆధునిక తెలుగు భాషా సేవకులైన కందుకూరి వీరేశలింగం, గురజాడ అప్పారావు, గిడుగు రామ్మూర్తి, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు వంటి మహనీయుల జయంతులు, వర్ధంతులు కూడా ఇక్కడ ఘనంగా నిర్వహించబడ్డాయి.
ఈ ఉత్సవాలు కేవలం సాహిత్యకారుల జ్ఞాపకార్థం మాత్రమే కాకుండా, సమాజంలో భాషా గౌరవం, సాంస్కృతిక చైతన్యం, ప్రజలలో పఠనాసక్తి పెంపొందించడానికి ఒక సాధనంగా నిలిచాయి.
సందర్శించిన మహనీయులు: ఈ సంస్థను సందర్శించని తెలుగు ప్రముఖులు లేరంటే అతిశయోక్తి కాదు. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, శ్రీశ్రీ, సినారె, పి.వి. నరసింహారావు వంటి ఎందరో మేధావులు, కవులు, రాజకీయ నాయకులు ఇక్కడ సత్కారాలు అందుకున్న వారే.